مقدّمه يكى از مقاطع مهم تاريخ سياسى اسلام و زندگانى ائمهء اطهار عليهم السّلام ماجراى پذيرش ولايتعهدى امام على بن موسى الرضا عليه السّلام است . اين موضوع به دليل اهميّت و سؤال‌انگيز بودنش توجّه بسيارى از مورّخان قديم و جديد را به خود جلب كرده و تا كنون كتابهاى بسيارى را به خود اختصاص داده است . « 1 » آنچه در اين تحقيق مورد بررسى و دقّت قرار گرفته ، جغرافياى تاريخى ، سياسى و اجتماعى شهرهايى است كه حضرت رضا عليه السّلام به دستور مأمون از آنجا عبور كرده و يا در آنجا توقف داشته است . مبدأ اين خط سير مدينه و مقصد آن مرو بود . مسيرى كه مأمون تأكيد داشت حضرت رضا عليه السّلام را از آن عبور دهد ، يكى از راههاى متداول آن زمان به شمار مىرفت و آن از مدينه به بصره و از طريق سوق الاهواز ( اهواز ) به فارس و سپس از راه كوير و بيابان ميان ايالتهاى فارس و خراسان مىگذشت و به مرو ختم مىشد . راه ديگرى كه در آن زمان متداول بود از مدينه به سمت كوفه و مدينة السلام ( بغداد ) مىرفت و سپس از آنجا به سمت رى ، قم و خراسان و بالاخره به مرو منتهى مىشد . اين خط سير اخير از سه شهر حسّاس : كوفه ، بغداد و قم مىگذشت . شهر كوفه مركز تجمّع شيعيان و پايگاه علويان محسوب مىشد و همواره شاهد قيامها و نهضتهاى علويان بر ضد حكّام بنى اميه و بنى عبّاس بود . بغداد در زير

--> ( 1 ) - جهت اطلاع : به كتابنامهء امام على بن موسى الرضا عليه السّلام در بخش ضمائم كتاب حاضر رجوع شود .